ТАНДИРЧИ

Юртимизнинг қай бир қишлоғидаги қай бир хонадонга меҳмон бӯлиб борманг, албатта, дастурхон ёзиб, олдингизга тандирда пиширилган нон қӯйишади. Ана шундай хушбӯй, хуштаъм нонлар ёпиладиган тандир ясашнинг ӯзига хос тарз ва услублари мавжуд бӯлиб, уни фақат усталаригина биладилар, холос.

Биз ҳикоя қилмоқчи бӯлган Турсунбой Тӯраев асли механизатор бӯлса-да, тандирчилик унга ота касб.

Отаси Умрзоқ ака касаллиги сабабли, ёшлигидан бир кӯзи кӯрмай қолди, рӯзғорни эса тебратиш керак. Хотинининг колхозда ишлаб топгани қай бирига етсин? У аввал дарахт новдаларидан турли хил саватлар тӯқиди, сӯнг қишлоқдаги кекса кулоллардан бирига учраб, тандир ясашни ӯргатишни илтимос қилди.

Кулол «лойини тайёрлаб тур, мен бориб кӯрсатиб бераман», деган бӯлса ҳам, бир неча бор овора қилиб келмади. Бундан қаттиқ ранжиган Умрзоқ ӯз билганича тандир ясашга киришди. Аввал кичикроқ қилиб тайёрланган тандирлар кичикроқ оилалар учун асқотди. Кейинчалик каттароқ ҳажмдаги тандирлар ясай бошлади, тандир учун махсус қолиплар тайёрлади. Бу унинг ишини осонлаштирди, тандир ҳам бир текис силлиқ ва кӯркам чиқадиган бӯлди. Қисқа фурсатда унинг тандирлари қишлоқ хонадонларида синовдан ӯтиб, буюртмалар сони ортиб борди. Орада фарзандлар улғайиб, ота ёнига киришди. Доимо отаси билан бирга Турсунбой тандирчиликнинг сир-асрорлари, икир-чикирларини пухта ӯрганиб борарди.

У ҳарбий хизматдан қайтгач, механизаторлик касбини эгаллади. Аммо, ота мерос ҳунари уни яна тандирсозлик қилишга ундади.

Биз унинг тандир ясаш услуби билан қизиқдик. Турсунбойнинг ҳикоя қилишича, тандир ясашдаги энг асосий иш лойни яхшилаб пишитишдан иборат экан. Лой учун танланган тупроқ алоҳида таркибга эга. Илгарилари шундай лойбоп ширали тупроқ қишлоқнинг қуйи қисмидаги махсус жойлардан ковлаб олиб келинарди. Энди эса, қишлоқ юқорисидаги карйерда тош-метин бӯлиб қолган кесаклардан фойдаланилади. Кесаклар олиб келиниб майдаланади, эланади ва эланган тупроққа қӯй жуни аралаштирилиб, лой қорилади. Лой меъёрига етгач, 8-10 соат дам берилади. Тайёр бӯлган лой махсус ӯлчамли текис тахтага ёйилиб, аввал қӯл, кейин оёқ билан босиб, маълум қалинликка келтирилади. Иккита шундай «ёйилма» махсус матога ӯралиб, сӯнг қолип ичига ёпиштириб чиқилади. Юқори ва пастки ӯрамлар бир-бирига суюқ лой билан уланади. Об-ҳавога қараб, икки-уч кунда тандирнинг асосий қисми қолипдан кӯчади. Яна бир бор суюқ лой билан ишлов берилгач, қолипдан чиқариб олиниб, оғиз қисми ташқарида ясалади. Кӯрибсизки, мазали нонлар пишириладиган тандир тайёр бӯлиб турибди. Т.Тӯраевнинг фикрича, тандир икки хил усулда тайёрланаркан. Бири қолипсиз, ер бетида тик қилиб, бошқаси қолипда тайёрлаш усулидир.

- Менга қолипда тайёрлаш яхши, дейди у. - Чунки хавотирсиз, ҳамма томони бир хил чиқади. Қӯшимча ишлов бериш учун қулай. Ишимга умр йӯлдошим ва икки фарзандим ёрдамлашадилар. Турсунбой Тӯраев хонадонидан йил бӯйи мижозлар қадами узилмайди.

Халқимизнинг қадим донишмандларидан бири «Ҳунарли киши хор бӯлмайди» деганда, Турсунбой каби меҳнаткаш, қӯли гул ҳунармандларни назарда тутган бӯлса, ажаб эмас.

Давлатёр Қӯчқоров,

Конибодом ноҳияси, Ниёзбек қишлоғи.