Мен Саразмда биринчи марта бундан йигирма йилларча олдин бўлганман. Ўшанда турли сопол буюмлар тайёрланган хумдонларни, қадимий иморатлар қолдиқларини кўриб, ҳайратга тушгандим. Бу мислсиз тарихий ёдгорликнинг очилишига сабаб бўлган оддий инсон Ашур бобо Тайлонов билан суҳбатлашгандим.

- Мен тарихга қизиқаман. Саразмдан ҳамқишлоқларим жуда кўп буюмлар

топишарди. Лекин бу қадимий буюмлар Тожикистоннинг қанчалик қадимий эканлигини очиб беришга хизмат қилиши мумкинлиги ҳеч кимнинг хаёлига келмаган. Мен бронзадан ясалган болғачани топиб олганимдан сўнг, уни тарихчи олимлар, археологларга кўрсатиш ҳаракатига тушдим. Олимлардан бири мендаги болғачани кўргач, уни қаердан топганим билан қизиқиб қолди, - деганди Ашур бобо (жойлари жаннатда бўлсин). Ўша пайтда Ашур бобо кўрсатган буюмга қизиқиб қолган олим, панжакентлик таниқли археолог Абдуллажон Исоқов эди. У бронза болғачанинг қанчалик қимматбаҳо эканлигини тезда англаб етди ва Саразмда қидирув ишлари бошлаб юборилди. Ўшанда 1976 йил эди.

Кўп ўтмасдан, тарих фанига хизмат қиладиган янги-янги буюмлар топилди. Кулолчилик қолдиқлари: айрим сопол идишларда ёзувлар бор эди. Олимлар бу буюмларнинг олис неолит ва бронза даврига хос эканлигини аниқлашди.

Ҳозирда Саразмнинг камида 5, 5 ярим минг йиллик тарихга эга эканлиги айтилади. Лекин унинг ёши саккиз минг йилга тенг бўлиши борасидаги тахминлар ҳам бор.

Саразмда бўлган саёҳатчиларни, албатта, қадимий бинолар қолдиқлари қизиқтириши турган гап. Улар орасида оддий кишилар турар-жойларидан ташқари, сарой ва маданий бинолар сақланиб қолган. Қазилмалар пайтида фақат сопол идишлар эмас, балки металл ва тошдан ясалган буюмлар ҳам топилган. Шунингдек, 50га яқин олтин безак, Феруза кўзли зийнатлар ҳам қадимий саразмликларнинг нечоғлик маҳоратли ҳунармандлар бўлганликларини кўрсатади.

Тожикистон мустақиллиги даврида , яъни 2001 йилнинг сентябр ойида, Тожикистон Республикаси Ҳукумати қарори билан Панжакентдаги Саразм ёдгорлиги тарихий-археологик қўриқхона, деб эълон этилди.

Саразм қадимий ёдгорлиги ЮНЕСКО Бутунжаҳон маданий мероси ёдгорликлари рўйхатига киритилган. Панжакентдан 15 километр нарида жойлашган Саразм тобора кўпроқ чет эллик сайёҳлар эътиборини тортмоқда.

Ўз мухбир.